از سوى ديگر مىدانيم كه تشريع اسلامى بر اساس مصالح و مفاسد است و آنها كه وجود مصالح و مفاسد را در احكام انكار مىكنند ، در واقع بر خلاف بديهيّات گام بر مىدارند . نيز مىدانيم مصالح و مفاسد فردى و اجتماعى با گذشت زمان در تغيير است و مكانها نيز به يقين در آن تأثير دارند ، همان گونه كه مشابه آن را در قوانين بشرى نيز مشاهده مىكنيم ، هر چند بين اين دو تفاوت بسيار است . از سوى سوم ، درونگرى و جامعيت و انعطاف‌پذيرى مطلوب كه در اسلام وجود دارد نيز ايجاب مىكند تأثير زمان و مكان در احكام لحاظ شود ، زيرا درونگرى موجب مىشود شرايط هزاران سال بعد و حركت به سوى مكانهاى جديد ، همچون كرهء ماه در گسترهء احكام ديده شود . همهء اين دگرگونيها بايد به طور معجزه‌آسايى با ثبات اصول احكام - احكامى كه هماهنگ با فطرت ثابت انسانى است - تطبيق كند و اين راز مهمى است . بخش مهمى از اين « رمز و راز » در بحث نحوهء تأثير عنصر زمان و مكان در استنباط احكام شرعى مورد توجّه قرار گرفته كه هم اكنون از نظر شما خوانندگان عزيز مىگذرد . * * * فصل اوّل : زمان و مكان و تأثير آن در استنباط گفتار اوّل : تعاريف ( مراد از زمان و مكان و مقصود از تأثير آنها ) حقيقت اين است كه زمان و مكان در هر علمى تعريفى مخصوص به خود داشته و بايد با تعريف آن علم لحاظ شود . در لغت ، زمان به معناى « وقت » و مكان به معناى « موضع و محل » آمده است . « 1 » از ديد علمى زمان عبارت است از مقدار حركت وضعى و انتقالى زمين كه با نصف النهار سنجيده مىشود ، و مكان ( مكان هندسى ) شكلى است كه جميع نقاطش داراى يك خاصيّت مشخص و نقاط خارج از آن شكل فاقد اين خاصيّت باشد . به بيان ديگر مجموع نقاطى را كه همه از يك خاصيّت معلوم و مشخص بهره‌مند باشند ، مكان هندسى مىگويند . « 2 » از ديد فلسفى نيز طبق نظر اكثر فلاسفه ، زمان امرى واقعى و حقيقى بوده و عبارت است از مقدار حركت ، حتى در ميان متأخران از فلاسفهء اسلامى ، زمان بُعد چهارم مادّه تلقى شده است . « 3 » با توجّه به تعاريف فوق ، شكى نيست كه زمان و مكان مورد بحث ما ، زمان و مكان به معناى علمى يا فلسفى آن نيست ، زيرا زمان و مكان از امور تكوينى

--> ( 1 ) . لسان العرب ، ج 6 ، ص 86 ، مادّهء « زمن » . ( 2 ) . لغت نامهء دهخدا ، مادّهء « مكان » . ( 3 ) . نهاية الحكمة ، ج 1 ، ص 273 .